Neyrotransmitterlər sinir sistemi daxilində və sinir sistemi ilə bədənin qalan hissəsi arasında əlaqə yaratmağa imkan verən endogen kimyəvi maddələrdir. Fərdi neyronlar arasında məlumat ötürür və nəticədə çox sayda bədən funksiyasını tənzimləyirlər.
Fərqli funksiya və fəaliyyət mexanizmləri olan neyrotransmitterlərin müxtəlif sinifləri var. Neyrotransmitterlərin səviyyəsi və funksiyası hemostazın qorunması üçün çox vacibdir və əgər bu dəyişərsə xəstəliklərə səbəb ola bilər.
Fəaliyyət mexanizmi:
Neyrotransmitterlər siqnalları müxtəlif yerlərdə sinaps boyunca ötürür, məsələn:
• Bir neyrondan digər neyrona
• Sinir-əzələ qovşağında (NMJ) bir neyrondan bir əzələ hüceyrəsinə
• Bir neyrondan bir vəzə ötürülür.
Sinaps, bir neyronun başqa bir neyrona məlumat ötürdüyü birləşmədir. Və üç əsas komponentə malikdir: Akson terminalı və ya məlumatın ötürüldüyü pre-sinaptik tərəf, Sinaptik yarıq, Məlumatı alan dendrit və ya post-sinaptik tərəf.
Neyrotransmitterlərin post-sinaptik neyrona bağlanması daha sonra sərbəst buraxıldığı və bağladığı reseptordan asılı olaraq ya oyanmaqla ya da inhibə ilə nəticələnir.
Bəzi neyrotransmitterlərə neyromodulyatorlar təsir göstərir. Bunlar bir anda çox sayda neyron üzərində hərəkət edə bilər və neyron qruplarının daha geniş miqyaslı tənzimlənməsində iştirak edirlər.
Neyrotransmitterlərin növləri:
Yüzlərlə neyrotransmitter var, ancaq quruluşundan və ya funksiyalarından asılı olaraq növlərə bölünür:
Quruluşuna görə, neyrotransmitterlər aşağıdakı kimi təsnif edilə bilər:
Monoaminlər – dopamin, noradrenalin, adrenalin, histamin, serotonin kimi
Amin turşuları – məsələn, glutamat, GABA (qamma-aminobutirik turşu), qlisin, aspartat, D-serin
Peptidlər – opioidlər, endorfinlər, somatostatin, oksitosin, vazopressin
Digərləri – məsələn, asetilkolin (ACh), adenozin, azot oksidi
Neyrotransmitterləri funksiyalarına görə təsnifi isə belədir:
Eksitator neyrotransmitterlər hərəkət potensialının ötürülməsini asanlaşdırmaq üçün trans-membran ion axınının modulyasiyası neyrotransmitterləri bir birini konpensasiya edir.
Neyromodulyatorlar, istehsal və buraxılan neyrotransmitterin miqdarına təsir edərək neyronlar arasında ötürmə gücünü dəyişdirmək funksiyasını yerinə yetirir.
Xüsusi neyrotransmitter nümunələri:
• Qlutamat
Qlutamat adətən qlutamindən olan neyronlar içərisində sintez olunur və beyində ən çox rast gəlinən neyrotransmitterdir. Bu oyandırıcı neyrotransmitterdir və dörd fərqli reseptora bağlanır:
NMDA reseptorları – natrium, kalium və kalsium ionlarına keçə bilən ionotrop reseptor
AMPA reseptorları – natrium və kalium ionlarına keçə bilən iontrop reseptor
Kainat reseptorları – natrium və kalium ionlarına keçirici olan bir iontrop reseptor, bunlar AMPA reseptorlarına bənzəyir, lakin daha az yayılıb
Metabotropik G-protein qoşulmuş reseptorlar
Öyrənmə və yaddaşda, xüsusən də uzunmüddətli potensiasiya prosesində vacib rol oynadığı düşünülür.
• Asetilxolin (ACh)
ACh həm mərkəzi, həm də periferik sinir sistemində, xüsusən də NMJ-də istifadə olunur. Xolin və asetil-CoA neyronlarında sintez olunur. ACh oyandırıcı neyrotransmitterlərdəndir və iki fərqli reseptor tipinə bağlanır:
Nikotinik ACh reseptorları (nAChRs) – NMJ-də, CNS və simpatik və parasimpatik sinir sisteminin içərisində olan iontrop reseptorlar. Bunlar da əvvəlcədən sinaptik olaraq beyində tapılır və neyromodulyator təsiri olduğu düşünülür.
Muscarinic ACh reseptorları (mAChRs) – CNS-də və post-qanqlionik parasimpatik neyronların tərkibində olan G protein birləşməli reseptorlar.Bədənin bu qədər fərqli bölgəsində mövcud olduğu üçün ACM, NMJ-də əzələlərin stimullaşdırılması da daxil olmaqla bir çox fərqli proseslərdə rol oynayır; oyanma, diqqət,həzm və.s.
• GABA ( Gamma-aminobutiric acid)
GABA, qlutamatdan sintez edilir və CNS daxilində inhibə edən bir neyrotransmitterdir. İki fərqli reseptora bağlanır:
GABA A reseptorları – xlor və bikarbonat ionlarına keçirici olan ionotrop reseptorlara
GABA B reseptorları – metabotrop G zülalı birləşdirilmiş reseptorlara
GABA, post-sinaptik reseptorlara bağlanarkən həm sürətli inhibə təsirinə malikdir, həm də pre-sinaptik reseptorlarda neyromodulyasiya yolu ilə yavaş inhibə təsirinə. Beyindəki bir çox fərqli proseslərdə iştirak edir, məsələn, neyronal fəaliyyətin tənzimlənməsi; narahatlıq, depressiya, sakitlik, yuxu və.s.
• Qlisin
Qlisin onurğa beyni və beyin sistemindəki inhibitor sinapsların əksəriyyətində istifadə olunan amin turşusudur. Xlor və bikarbonat ionlarına keçirici olan ionotrop reseptorları bağlayır. İnhibə edən neyrotransmitter qlisin, bir çox hərəki və hissi funksiyalarında, məsələn onurğa reflekslərində antaqonist əzələlərin qarşılıqlı inhibisya baxımından əhəmiyyətlidir. Qlisin, həmçinin glutamatergik NMDA reseptorlarında ortaq antoqonist olduğu üçün CNS-də siqnal ötürlüməsi rolunu oynayır.
Kliniki məlumat – Benzodiazepinlər və GABA ötürülməsi
Benzodiazepinlər, ümumiyyətlə anksiyolitik və sedativ xüsusiyyətlərinə görə təyin olunan dərmanlar sinifidir. Məsələn; xlordiazepoksid; klonazepam; diazepam və lorazepam.
Onlar birbaşa reseptorlar üzərində hərəkət etmirlər, əksinə allostatik olaraq GABA reseptorlarına bağlanırlar. Bu, kanalın açılması və beyin daxilində GABAerqik neyrotransmissiya rabitəsinin artması ehtimalı ilə nəticələnir.
Benzodiazepinlər yuxusuzluq, narahatlıq pozğunluğu, depresiyya və alkoqol qəbulu kimi müxtəlif problemlər üçün təyin edilir. Bununla birlikdə, yaddaş itkisi də daxil olmaqla bir sıra mənfi təsirləri vardır; yaşlılarda dayaq hərəkətdə pozğunluq və ürək bulanmanın artması və.s. Həm də asılılıq potensialına malikdirlər və buna görə ümumiyyətlə yalnız qısa müddətli istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Yazar: Yusubova Şəbnəm
Society of Biologists 